بی‌حسی، مورمور شدن یا احساس سوزن‌سوزن شدن در دست و پا تجربه‌ای است که تقریباً همه ما گاهی با آن روبه‌رو می‌شویم. ممکن است مدت زیادی در یک وضعیت نشسته باشیم یا هنگام خواب روی دستمان فشار آمده باشد و برای چند دقیقه دست یا پا «خواب برود». چنین حالتی معمولاً با تغییر وضعیت برطرف می‌شود.
اما وقتی بی‌حسی مرتب تکرار می‌شود، مدت زیادی باقی می‌ماند یا با درد، سوزش و ضعف عضلانی همراه است، موضوع متفاوت می‌شود و بهتر است علت آن بررسی شود.
گاهی مشکل از خود عصب است و گاهی ریشه‌های عصبی در گردن یا کمر درگیر هستند. بیماری‌هایی مانند دیابت، کمبود ویتامین B12 و در موارد کمتر شایع، بعضی اختلالات مغز یا نخاع نیز می‌توانند حس دست و پا را تغییر دهند.
برای پیدا کردن علت، محل بی‌حسی اهمیت زیادی دارد. اینکه فقط چند انگشت درگیر هستند یا هر دو پا، علائم ناگهانی شروع شده‌اند یا به‌تدریج و آیا ضعف یا درد نیز وجود دارد، می‌تواند اطلاعات مهمی در اختیار پزشک قرار دهد.
چرا دست یا پا بی‌حس و گزگز می‌کند؟
اعصاب حسی اطلاعاتی مانند لمس، درد و دما را از قسمت‌های مختلف بدن به مغز و نخاع منتقل می‌کنند. وقتی یک عصب تحت فشار قرار می‌گیرد، تحریک می‌شود یا آسیب می‌بیند، انتقال این پیام‌ها ممکن است دچار اختلال شود.
نتیجه همیشه یکسان نیست. یک نفر احساس بی‌حسی دارد، فرد دیگری از گزگز یا سوزش شکایت می‌کند و در بعضی افراد درد نیز به این علائم اضافه می‌شود.
گاهی فقط یک عصب درگیر است. برای مثال، فشار بر یک عصب در مچ دست می‌تواند حس بعضی انگشتان را تغییر دهد. در مقابل، بعضی بیماری‌ها تعداد بیشتری از اعصاب محیطی را درگیر می‌کنند و علائم ممکن است ابتدا از انگشتان پا شروع شوند.
علت بی‌حسی و گزگز دست و پا چیست؟
علت‌های مختلفی می‌توانند پشت این علامت باشند؛ از یک فشار موقت و بی‌ضرر روی عصب گرفته تا بیماری‌هایی که نیاز به درمان دارند.
از علت‌های احتمالی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- فشار موقت روی عصب
- نوروپاتی محیطی
- دیابت
- کمبود ویتامین B12
- سندرم تونل کارپال
- فشار بر ریشه‌های عصبی گردن یا کمر
- آسیب مستقیم عصب
- بعضی بیماری‌های خودایمنی
- برخی عفونت‌ها
- مصرف بعضی داروها، از جمله برخی داروهای شیمی‌درمانی
- مصرف زیاد الکل
- برخی اختلالات تیروئید، کلیه یا کبد
- بعضی بیماری‌های مغز و نخاع
اگر علائم ادامه پیدا کنند یا مرتب برگردند، معمولاً بررسی نحوه توزیع بی‌حسی و علائم همراه از خود فهرست علت‌ها مهم‌تر است.
آیا خواب رفتن دست و پا همیشه نشانه بیماری است؟
خیر. خواب رفتن موقت دست یا پا بسیار شایع است.
مثلاً اگر مدت زیادی روی یک پا بنشینید یا هنگام خواب روی دستتان فشار وارد شود، یک عصب ممکن است برای مدت کوتاهی تحت فشار قرار بگیرد. پس از تغییر وضعیت، معمولاً ابتدا همان حس آشنای مورمور شدن ایجاد می‌شود و بعد حس طبیعی برمی‌گردد.
موضوع زمانی نیاز به توجه بیشتری دارد که دست یا پا بدون علت مشخص مرتب خواب برود، بی‌حسی طول بکشد یا به مرور شدیدتر شود.
نوروپاتی محیطی چیست و چه ارتباطی با بی‌حسی دارد؟
نوروپاتی محیطی به آسیب اعصابی گفته می‌شود که خارج از مغز و نخاع قرار دارند. این اعصاب ارتباط میان سیستم عصبی مرکزی و بخش‌های مختلف بدن را برقرار می‌کنند.
بسته به اینکه کدام اعصاب آسیب دیده باشند، علائم متفاوت هستند. بی‌حسی، گزگز، سوزش، درد تیرکشنده، حساسیت غیرعادی به لمس، ضعف عضلانی و در بعضی موارد اختلال تعادل از علائم احتمالی نوروپاتی هستند.
در بعضی انواع نوروپاتی محیطی، علائم به‌تدریج از انگشتان و کف پا شروع می‌شوند و به سمت بالا گسترش پیدا می‌کنند. با پیشرفت بیماری، دست‌ها نیز ممکن است درگیر شوند.
دیابت چگونه باعث بی‌حسی پا می‌شود؟
دیابت یکی از علل مهم نوروپاتی محیطی است. بالا ماندن قند خون در طول زمان می‌تواند به اعصاب آسیب برساند و به نوروپاتی دیابتی منجر شود.
این نوع آسیب عصبی معمولاً ابتدا پاها را درگیر می‌کند. گزگز، سوزش، درد یا کاهش حس از علائمی هستند که ممکن است ایجاد شوند و در برخی افراد بعدها دست‌ها نیز درگیر می‌شوند.
کاهش حس پا در دیابت اهمیت ویژه‌ای دارد. ممکن است فرد متوجه تاول، بریدگی یا زخمی در پای خود نشود و آسیب برای مدتی بدون توجه باقی بماند. به همین علت، بی‌حسی پا در فرد مبتلا به دیابت موضوعی نیست که نادیده گرفته شود.
آیا کمبود ویتامین B12 می‌تواند باعث گزگز دست و پا شود؟
بله. کمبود ویتامین B12 می‌تواند بر عملکرد سیستم عصبی اثر بگذارد و یکی از علت‌های قابل درمان بی‌حسی یا گزگز دست و پا باشد.
البته هر فردی که دست یا پایش گزگز می‌کند کمبود B12 ندارد. مصرف مکمل بدون مشخص شدن علت نیز لزوماً مشکل را حل نمی‌کند.
اگر علائم، رژیم غذایی یا سابقه پزشکی احتمال کمبود B12 را مطرح کنند، پزشک می‌تواند با آزمایش خون این موضوع را بررسی کند.
بی‌حسی انگشتان دست می‌تواند ناشی از تونل کارپال باشد؟
بله. سندرم تونل کارپال زمانی ایجاد می‌شود که عصب مدیان هنگام عبور از ناحیه مچ دست تحت فشار قرار بگیرد.
این فشار می‌تواند باعث بی‌حسی، گزگز یا درد در قسمت‌هایی از دست و انگشتان شود. در بعضی افراد علائم شب‌ها بیشتر می‌شوند و حتی ممکن است فرد را از خواب بیدار کنند.
اگر فشار روی عصب شدیدتر شود، ضعف دست یا مشکل در گرفتن اشیا نیز ممکن است ایجاد شود.
البته هر بی‌حسی انگشتی تونل کارپال نیست. اینکه دقیقاً کدام انگشت‌ها درگیر هستند و آیا درد گردن، آرنج یا ضعف نیز وجود دارد، به تشخیص علت کمک می‌کند.
دیسک گردن چگونه باعث بی‌حسی دست می‌شود؟
اعصابی که حس و حرکت بازو و دست را کنترل می‌کنند از ریشه‌های عصبی ناحیه گردن منشأ می‌گیرند. فشار یا تحریک یکی از این ریشه‌ها می‌تواند علائمی را در مسیر همان عصب ایجاد کند.
ممکن است فرد علاوه بر گردن‌درد، دردی داشته باشد که به شانه یا بازو انتشار پیدا می‌کند. گزگز، کاهش حس و گاهی ضعف نیز می‌توانند همراه آن باشند.
محل علائم می‌تواند سرنخ مهمی باشد، اما بی‌حسی دست به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که فرد دیسک گردن دارد. برای مشخص شدن علت، معاینه و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی لازم است.
آیا دیسک کمر می‌تواند باعث بی‌حسی یا گزگز پا شود؟
بله. اگر یکی از ریشه‌های عصبی در قسمت پایین ستون فقرات تحت فشار یا تحریک قرار بگیرد، درد، گزگز، بی‌حسی یا ضعف ممکن است در پا احساس شود.
در بعضی افراد درد از کمر یا باسن به ران، ساق یا کف پا انتشار پیدا می‌کند. گاهی هم گزگز یا کاهش حس بیشتر از خود کمردرد جلب توجه می‌کند.
محل انتشار علائم به ریشه عصبی درگیر بستگی دارد. برای همین، بی‌حسی یک قسمت مشخص از یک پا با بی‌حسی‌ای که به‌صورت مشابه در هر دو پا ایجاد شده است، لزوماً منشأ یکسانی ندارد.
محل بی‌حسی چه اطلاعاتی درباره علت می‌دهد؟
محل و الگوی بی‌حسی یکی از مهم‌ترین سرنخ‌ها برای پیدا کردن علت است.
فرض کنید فقط چند انگشت مشخص یک دست بی‌حس شده‌اند. در چنین شرایطی ممکن است درگیری یک عصب خاص مطرح باشد. اگر درد و بی‌حسی از گردن به دست یا از کمر به پا کشیده شوند، ریشه عصبی نیز باید بررسی شود.
الگوی دیگری هم وجود دارد: بی‌حسی‌ای که آرام‌آرام از انگشتان هر دو پا شروع می‌شود و به سمت بالا گسترش پیدا می‌کند. چنین الگویی در بعضی انواع نوروپاتی محیطی دیده می‌شود.
به همین خاطر هنگام مراجعه به پزشک، فقط گفتن «دستم بی‌حس می‌شود» یا «پایم گزگز دارد» کافی نیست. اینکه دقیقاً کدام قسمت درگیر است و علائم چگونه شروع و پخش شده‌اند اهمیت زیادی دارد.
آیا مشکلات گردش خون باعث گزگز دست و پا می‌شوند؟
در بعضی شرایط، تغییر جریان خون می‌تواند با سردی، تغییر رنگ، بی‌حسی یا گزگز همراه باشد.
برای مثال، در پدیده رینود ممکن است انگشتان در واکنش به سرما یا استرس تغییر رنگ دهند و همزمان بی‌حسی یا گزگز ایجاد شود.
با این حال، بسیاری از علائمی که در گفت‌وگوی روزمره به «گردش خون ضعیف» نسبت داده می‌شوند، ممکن است در واقع منشأ عصبی داشته باشند. بنابراین اگر بی‌حسی ادامه دارد، بهتر است علت آن مشخص شود.
بی‌حسی دست و پا چگونه تشخیص داده می‌شود؟
بررسی معمولاً با یک سؤال ساده اما مهم شروع می‌شود: بی‌حسی دقیقاً کجا و چگونه اتفاق می‌افتد؟
پزشک درباره زمان شروع علائم، ناگهانی یا تدریجی بودن آنها، محل دقیق بی‌حسی و یک‌طرفه یا دوطرفه بودن آن سؤال می‌کند. دائمی یا متناوب بودن علائم و وجود درد، ضعف، سوزش، گردن‌درد یا کمردرد نیز اهمیت دارد.
سابقه دیابت، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهایی که فرد مصرف می‌کند نیز بررسی می‌شوند.
سپس در معاینه عصبی ممکن است حس، قدرت عضلات، رفلکس‌ها، تعادل و بخش‌های دیگری از عملکرد سیستم عصبی ارزیابی شوند.
برای تشخیص علت بی‌حسی چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟
همه افراد به آزمایش‌های یکسانی نیاز ندارند. بررسی‌ها بر اساس علائم و یافته‌های معاینه انتخاب می‌شوند.
گاهی آزمایش خون برای بررسی قند خون، ویتامین B12 یا برخی اختلالات متابولیک کافی است. اگر احتمال آسیب یا فشار روی عصب مطرح باشد، مطالعات هدایت عصبی و الکترومیوگرافی یا EMG می‌توانند عملکرد عصب و عضله را بررسی کنند.
MRI نیز در شرایطی کاربرد دارد که احتمال درگیری ستون فقرات، ریشه‌های عصبی، نخاع یا مغز مطرح باشد.
بنابراین داشتن گزگز دست و پا به این معنی نیست که حتماً باید MRI یا EMG انجام شود. نوع بررسی باید بر اساس الگوی علائم و نتیجه معاینه انتخاب شود.
درمان بی‌حسی و گزگز دست و پا چگونه انجام می‌شود؟
بی‌حسی خودش یک بیماری نیست؛ علامتی است که می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. به همین دلیل، درمان زمانی معنی پیدا می‌کند که منشأ آن مشخص شود.
برای مثال، درمان فشردگی یک عصب با درمان نوروپاتی دیابتی یا کمبود ویتامین B12 کاملاً متفاوت است.
با توجه به علت، ممکن است کنترل بیماری زمینه‌ای، اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای، بررسی داروهای مصرفی، فیزیوتراپی یا کاهش فشار روی عصب بخشی از درمان باشد. بعضی بیماری‌های عصبی نیز درمان اختصاصی خود را دارند.
اگر آسیب عصب با درد همراه باشد، در برخی افراد از داروهای مخصوص درد نوروپاتیک نیز استفاده می‌شود.
هدف فقط این نیست که احساس گزگز کمتر شود؛ پیدا کردن و در صورت امکان درمان علت اصلی اهمیت بیشتری دارد.
چه زمانی بی‌حسی دست و پا خطرناک است؟
بیشتر موارد بی‌حسی اورژانسی نیستند، اما بی‌حسی ناگهانی داستان متفاوتی دارد، به‌خصوص اگر همراه با علائم عصبی دیگری باشد.
اگر بی‌حسی ناگهان ایجاد شده و همراه با ضعف یا فلج یک اندام، اختلال در صحبت کردن، گیجی، سرگیجه یا سردرد شدید و ناگهانی است، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود. چنین علائمی ممکن است در شرایط جدی مانند سکته مغزی دیده شوند.
بی‌حسی ناگهانی یک دست یا پا یا درگیری یک سمت بدن نیز نباید منتظر بهبود خودبه‌خودی بماند.
همچنین اگر بی‌حسی پس از آسیب شدید سر، گردن یا ستون فقرات شروع شده است، بررسی سریع پزشکی ضروری است.
چه زمانی برای بی‌حسی مداوم باید به پزشک مراجعه کرد؟
بی‌حسی حتی اگر حالت اورژانسی نداشته باشد، در بعضی شرایط ارزش بررسی پزشکی دارد؛ به‌خصوص زمانی که:
- به‌تدریج شدیدتر می‌شود
- مدت زیادی باقی می‌ماند
- مرتب تکرار می‌شود
- به قسمت‌های دیگر بدن گسترش پیدا می‌کند
- هر دو طرف بدن را درگیر کرده است
- با ضعف عضلانی همراه است
- در راه رفتن یا حفظ تعادل مشکل ایجاد کرده است
- خواب یا فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند
- بدون علت مشخص شروع شده است
در بعضی بیماری‌ها، پیدا کردن زودتر علت می‌تواند به جلوگیری از پیشرفت آسیب عصبی یا انتخاب درمان مناسب کمک کند.
بررسی بی‌حسی و گزگز دست و پا در بیمارستان آویسنا
بی‌حسی و گزگز همیشه از یک نقطه منشأ نمی‌گیرند. ممکن است یک عصب محیطی تحت فشار باشد، ریشه عصبی ستون فقرات درگیر شده باشد یا یک بیماری متابولیک یا عصبی در ایجاد علائم نقش داشته باشد. به همین دلیل، مسیر بررسی برای همه افراد یکسان نیست.
در بیمارستان بین‌المللی آویسنا در استانبول، با توجه به محل و نوع علائم می‌توان از ارزیابی پزشکی و عصبی، آزمایش‌های تشخیصی و در صورت نیاز روش‌هایی مانند EMG یا تصویربرداری استفاده کرد. ادامه بررسی و درمان بر اساس علت احتمالی علائم تعیین می‌شود.
سوالات متداول درباره بی‌حسی و گزگز دست و پا
چرا دست و پای من زیاد خواب می‌رود؟
گاهی ماندن طولانی در یک وضعیت باعث فشار موقت روی عصب می‌شود و دست یا پا برای مدت کوتاهی خواب می‌رود. اگر این اتفاق بدون علت مشخص مرتب تکرار شود، طول بکشد یا به مرور شدیدتر شود، بهتر است علت آن بررسی شود.
آیا استرس می‌تواند باعث گزگز دست و پا شود؟
بله، اضطراب و تنفس سریع در بعضی افراد می‌توانند با احساس گزگز همراه باشند. اما اگر بی‌حسی یا گزگز مرتب تکرار می‌شود یا ادامه دارد، بهتر است بدون بررسی آن را فقط به استرس نسبت ندهیم.
آیا کمبود ویتامین باعث گزگز می‌شود؟
بعضی کمبودهای تغذیه‌ای، به‌ویژه کمبود ویتامین B12، می‌توانند روی اعصاب اثر بگذارند و باعث بی‌حسی یا گزگز شوند. با این حال، این علامت به‌تنهایی کمبود ویتامین را ثابت نمی‌کند.
آیا بی‌حسی پا در دیابت طبیعی است؟
خیر. بی‌حسی پا می‌تواند یکی از نشانه‌های نوروپاتی دیابتی باشد و نباید به‌عنوان یک اتفاق طبیعی و بی‌اهمیت در دیابت در نظر گرفته شود. کاهش حس ممکن است باعث شود فرد زخم یا آسیب پا را دیرتر متوجه شود.
آیا بی‌حسی دست می‌تواند از گردن باشد؟
بله. فشار یا تحریک بعضی ریشه‌های عصبی گردن می‌تواند باعث درد، گزگز، بی‌حسی یا ضعف در بازو و دست شود. محل علائم و معاینه به مشخص شدن علت کمک می‌کنند.
برای بی‌حسی دست و پا MRI لازم است؟
نه همیشه. MRI زمانی کاربرد دارد که بر اساس علائم و معاینه، بررسی مغز، نخاع، ستون فقرات یا ریشه‌های عصبی لازم باشد. برای بعضی افراد آزمایش خون، EMG یا بررسی‌های دیگری مناسب‌تر هستند.
آیا بی‌حسی ناگهانی خطرناک است؟
گاهی بله. اگر بی‌حسی ناگهانی باشد و به‌خصوص همراه با ضعف، اختلال تکلم، گیجی، سرگیجه یا سردرد شدید ایجاد شود، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.
