آندومتریوز عمیق یا Deep Endometriosis نوعی آندومتریوز است که در آن ضایعات بیماری به بافتهای عمقیتر لگن گسترش پیدا میکنند و گاهی ساختارهای مجاور مانند روده، مثانه، حالبها، رباطهای اطراف رحم یا ناحیه بین واژن و رکتوم را درگیر میکنند. این ضایعات ممکن است با فیبروز، چسبندگی و تغییر در آناتومی طبیعی لگن همراه باشند.
آندومتریوز عمیق با اندومتریوما یا کیست آندومتریوز تخمدان یکسان نیست، هرچند ممکن است هر دو در یک فرد وجود داشته باشند. همچنین شدت درد همیشه نشاندهنده وسعت بیماری نیست. در ارزیابی آندومتریوز، محل ضایعات، تصویربرداری و شرایط بالینی در کنار علائم بررسی میشوند.
آندومتریوز عمیق چیست؟
در آندومتریوز سطحی، ضایعات بیشتر روی سطح صفاق قرار دارند. در نوع عمیق، ضایعه میتواند به بافتهای زیر سطح صفاق گسترش پیدا کند و ساختارهای اطراف را درگیر کند.
منابع جدید علمی، اصطلاح Deep Endometriosis بیشتر از عبارت قدیمیتر Deep Infiltrating Endometriosis یا DIE استفاده میکنند. این تغییر اصطلاح نشان میدهد که تعریف بیماری بیشتر بر محل و ویژگی ضایعات تمرکز دارد و صرفاً بر اساس یک عمق مشخص به میلیمتر تعیین نمیشود.
آندومتریوز عمیق اغلب در لگن دیده میشود، اما محل آن در همه بیماران یکسان نیست. گاهی بیماری محدود به یک ناحیه است و گاهی چند ساختار لگنی را همزمان درگیر میکند.
آندومتریوز عمیق چه اندامهایی را درگیر میکند؟
روده، مثانه، حالب، رباطهای رحمیخاجی، دیوارههای جانبی لگن، واژن و سپتوم رکتوواژینال از محلهای شناختهشده آندومتریوز عمیق هستند. علائم نیز تا حد زیادی به محل ضایعات بستگی دارند.
آندومتریوز روده
روده یکی از محلهایی است که ممکن است در آندومتریوز عمیق گرفتار شود. رکتوم و سیگموئید از نواحی شناختهشده درگیری هستند، هرچند سایر بخشهای دستگاه گوارش نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.
در آندومتریوز روده، ضایعات میتوانند وارد دیواره روده شوند. این وضعیت ممکن است با درد هنگام دفع مدفوع، یبوست یا تغییر در الگوی اجابت مزاج، احساس فشار در رکتوم و افزایش علائم گوارشی در دوره قاعدگی همراه باشد.
این علائم اختصاصی آندومتریوز نیستند و بیماریهای گوارشی دیگری نیز میتوانند تظاهر مشابه داشته باشند. با این حال، تکرار درد یا مشکلات گوارشی همزمان با چرخه قاعدگی میتواند یکی از نشانههایی باشد که هنگام بررسی علت علائم در نظر گرفته میشود.
آندومتریوز مثانه
در بعضی بیماران، آندومتریوز عمیق دیواره مثانه را درگیر میکند. ممکن است فرد هیچ علامت ادراری واضحی نداشته باشد، اما در برخی موارد درد هنگام ادرار، احساس فشار در مثانه، تکرر ادرار یا تشدید علائم ادراری در زمان قاعدگی دیده میشود.
وجود خون در ادرار بهصورت دورهای نیز ممکن است رخ دهد و نیاز به بررسی پزشکی دارد. علائم ادراری که ارتباط مشخصی با قاعدگی دارند، میتوانند هنگام ارزیابی احتمال آندومتریوز اهمیت داشته باشند.
آندومتریوز حالب
حالب لولهای است که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل میکند. آندومتریوز میتواند بافت اطراف حالب را درگیر کند یا به خود ساختار حالب گسترش پیدا کند.
اهمیت این نوع درگیری در این است که همیشه با درد یا علائم واضح همراه نیست. اگر ضایعات باعث تنگی یا انسداد حالب شوند، جریان ادرار از کلیه ممکن است مختل شود. به همین دلیل، در بیماری عمیق بررسی دستگاه ادراری در صورت وجود شک به درگیری حالب اهمیت دارد.
درگیری رباطهای اطراف رحم
رباطهای رحمیخاجی یا Uterosacral Ligaments از ساختارهای حمایتکننده رحم هستند و یکی از محلهای شناختهشده آندومتریوز عمیق محسوب میشوند.
درگیری این قسمت ممکن است با درد عمقی لگن یا درد عمیق هنگام رابطه جنسی همراه باشد. گاهی ضایعات از یک ناحیه فراتر میروند و چند بافت مجاور را همزمان درگیر میکنند.
آندومتریوز بین واژن و رکتوم
سپتوم رکتوواژینال ناحیه میان واژن و رکتوم است. آندومتریوز عمیق در این قسمت میتواند با درد هنگام رابطه جنسی، درد هنگام دفع مدفوع یا درد لگنی که در دوره قاعدگی تشدید میشود همراه باشد.
در بعضی بیماران، ضایعات این ناحیه همراه با درگیری واژن یا روده دیده میشوند. مشخص کردن دقیق محل بیماری در چنین شرایطی، بهخصوص اگر جراحی مطرح باشد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا آندومتریوز عمیق تخمدان را هم درگیر میکند؟
درگیری تخمدان معمولاً به شکل اندومتریوما یا کیست آندومتریوزی دیده میشود. اندومتریوما و آندومتریوز عمیق دو الگوی متفاوت از یک بیماری هستند.
اندومتریوما یک ضایعه کیستیک در تخمدان است، در حالی که آندومتریوز عمیق میتواند در بافتهای زیر سطح صفاق یا اندامهای اطراف ایجاد شود.
با این حال، ممکن است یک بیمار همزمان اندومتریوما و آندومتریوز عمیق داشته باشد. بنابراین مشاهده یک کیست آندومتریوزی در سونوگرافی لزوماً تمام محلهای بیماری را مشخص نمیکند.
علائم آندومتریوز عمیق
نوع و شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و به محل ضایعات نیز ارتباط دارد. شایعترین علائمی که ممکن است دیده شوند عبارتاند از:
- درد شدید قاعدگی که فعالیتهای روزانه را مختل میکند
- درد مزمن لگن
- درد عمیق هنگام یا بعد از رابطه جنسی
- درد هنگام دفع مدفوع، بهخصوص در زمان قاعدگی
- علائم گوارشی دورهای
- درد هنگام ادرار یا سایر علائم ادراری مرتبط با قاعدگی
- مشکلات باروری
این علائم فقط مختص آندومتریوز عمیق نیستند و ممکن است در انواع دیگر آندومتریوز یا بیماریهای زنان، گوارشی و ادراری نیز دیده شوند. شدت علائم نیز بهتنهایی برای مشخص کردن وسعت بیماری کافی نیست.
آندومتریوز عمیق چگونه تشخیص داده میشود؟
بررسی معمولاً با شرح حال و الگوی علائم شروع میشود و بسته به شرایط، معاینه و تصویربرداری نیز انجام میشود. هیچ علامت منفردی وجود ندارد که بتواند بهتنهایی محل یا وسعت آندومتریوز عمیق را مشخص کند.
سونوگرافی ترانسواژینال
سونوگرافی ترانسواژینال میتواند اندومتریوما و برخی ضایعات عمیق را در روده، مثانه، حالب و سایر نواحی لگن نشان دهد.
با این حال، سونوگرافی تخصصی آندومتریوز با یک سونوگرافی معمولی لگن یکسان نیست. تجربه فردی که بررسی را انجام و تفسیر میکند نیز بر توانایی شناسایی ضایعات عمیق اثر دارد.
MRI لگن
MRI میتواند برای شناسایی آندومتریوز عمیق و مشخص کردن وسعت آن استفاده شود، بهخصوص زمانی که احتمال درگیری چند ناحیه وجود دارد یا قبل از درمان به اطلاعات دقیقتری درباره محل ضایعات نیاز است.
سونوگرافی تخصصی و MRI هر دو در ارزیابی آندومتریوز عمیق کاربرد دارند و انتخاب روش تصویربرداری به شرایط بالینی و محل احتمالی بیماری بستگی دارد.
آیا MRI یا سونوگرافی طبیعی، آندومتریوز را رد میکند؟
خیر. طبیعی بودن تصویربرداری بهتنهایی وجود تمام انواع آندومتریوز را رد نمیکند.
تصویربرداری برای شناسایی اندومتریوما و بسیاری از ضایعات عمیق مفید است، اما بعضی ضایعات کوچک یا سطحی ممکن است دیده نشوند. اگر علائم همچنان با آندومتریوز سازگار باشند، ارزیابی پزشکی میتواند ادامه پیدا کند حتی اگر سونوگرافی یا MRI یافته مشخصی نشان نداده باشد.
آیا برای تشخیص آندومتریوز عمیق لاپاراسکوپی لازم است؟
لاپاراسکوپی تنها روش بررسی همه بیماران مشکوک به آندومتریوز نیست. امروزه سونوگرافی تخصصی و MRI میتوانند پیش از جراحی اطلاعات مهمی درباره محل و وسعت بعضی ضایعات فراهم کنند.
با این حال، لاپاراسکوپی همچنان در برخی بیماران برای تشخیص یا درمان استفاده میشود. اگر احتمال آندومتریوز عمیق وجود داشته باشد، تصویربرداری پیش از جراحی میتواند به مشخص شدن محل ضایعات و برنامهریزی بهتر عمل کمک کند.
درمان آندومتریوز عمیق
درمان آندومتریوز عمیق برای همه افراد یکسان نیست. محل و وسعت بیماری، نوع علائم، درگیری روده یا دستگاه ادراری، وضعیت باروری، درمانهای قبلی و یافتههای تصویربرداری در تعیین برنامه درمان نقش دارند.
درمان میتواند شامل دارو، جراحی در موارد انتخابشده یا ترکیبی از روشهای مختلف باشد. تشخیص آندومتریوز عمیق بهخودیخود به معنی نیاز قطعی به جراحی نیست.
درمان دارویی
درمانهای هورمونی میتوانند برای کنترل درد و برخی علائم آندومتریوز استفاده شوند. نوع دارو بر اساس وضعیت فرد انتخاب میشود و پاسخ به درمان در همه بیماران یکسان نیست.
هدف اصلی درمان دارویی معمولاً کاهش فعالیت بیماری و کنترل علائم است. استفاده از درمان هورمونی نیز لزوماً به این معنی نیست که تمام ضایعات موجود بهطور کامل از بین خواهند رفت.
جراحی آندومتریوز عمیق
جراحی در بعضی بیماران مطرح میشود، بهویژه زمانی که علائم قابلتوجه باشند یا بیماری ساختارهایی مانند روده، مثانه یا حالب را درگیر کرده باشد.
نوع جراحی به محل و عمق ضایعات و ارتباط آنها با اندامهای اطراف بستگی دارد. در بیماری عمیق، عمل ممکن است پیچیدهتر از جراحی ضایعات سطحی باشد.
اگر روده یا دستگاه ادراری گرفتار شده باشد، گاهی همکاری متخصص زنان با جراح کولورکتال یا اورولوژیست لازم میشود. تصمیم درباره وسعت جراحی پس از بررسی تصویربرداری، علائم و خطرات احتمالی عمل گرفته میشود.
آندومتریوز عمیق و باروری
آندومتریوز میتواند با کاهش باروری همراه باشد، اما تشخیص این بیماری به معنی ناباروری قطعی نیست.
سن، ذخیره تخمدانی، وضعیت تخمدانها و لولههای رحمی، وجود چسبندگی، محل بیماری و سابقه جراحی همگی میتوانند بر باروری اثر بگذارند.
اگر بیمار برای بارداری تلاش میکند، تأثیر احتمالی جراحی بر تخمدانها و باروری نیز باید در برنامه درمان در نظر گرفته شود. جراحی آندومتریوز عمیق پیش از درمانهای کمکباروری برای همه بیماران ضروری نیست و تصمیم در این زمینه به شرایط هر فرد بستگی دارد.
تفاوت آندومتریوز عمیق و اندومتریوما
اندومتریوما یک کیست آندومتریوزی در تخمدان است. در مقابل، آندومتریوز عمیق به ضایعاتی گفته میشود که در بافتهای عمقی لگن گسترش پیدا میکنند و ممکن است اندامهای مجاور را درگیر کنند.
بنابراین یک بیمار میتواند فقط اندومتریوما، فقط آندومتریوز عمیق یا هر دو را همزمان داشته باشد. این تفاوت هنگام تفسیر تصویربرداری و بررسی وسعت بیماری اهمیت دارد.
بررسی آندومتریوز عمیق در بیمارستان آویسنا
علائم آندومتریوز عمیق میتوانند با بیماریهای زنان، مشکلات گوارشی یا اختلالات دستگاه ادراری همپوشانی داشته باشند. به همین دلیل، تشخیص تنها بر اساس یک علامت یا یک نتیجه تصویربرداری انجام نمیشود و پزشک معمولاً سابقه پزشکی، الگوی علائم، معاینه و یافتههای تصویربرداری را در کنار یکدیگر بررسی میکند.
بیمارستان بینالمللی آویسنا در استانبول خدمات زنان و زایمان، تصویربرداری و جراحی مرتبط با بیماریهای زنان را ارائه میدهد. در صورت مطرح بودن آندومتریوز عمیق، نوع بررسی و برنامه درمان بر اساس محل احتمالی ضایعات، علائم، وضعیت باروری و ارزیابی متخصص تعیین میشود.
سوالات متداول درباره آندومتریوز عمیق
آیا آندومتریوز عمیق سرطان است؟
خیر. آندومتریوز یک بیماری غیرسرطانی است. واژه «عمیق» به محل و الگوی رشد ضایعات اشاره دارد و به معنی متاستاز یا مرحله پیشرفته سرطان نیست.
آیا آندومتریوز عمیق در سونوگرافی دیده میشود؟
بعضی ضایعات آندومتریوز عمیق با سونوگرافی ترانسواژینال قابل شناسایی هستند، بهخصوص زمانی که بررسی با هدف ارزیابی آندومتریوز و توسط فرد باتجربه انجام شود. طبیعی بودن سونوگرافی تمام انواع آندومتریوز را رد نمیکند.
آیا MRI برای همه بیماران لازم است؟
خیر. MRI میتواند برای تشخیص و تعیین وسعت آندومتریوز عمیق مفید باشد، اما برای همه بیماران ضروری نیست. نیاز به MRI بر اساس محل احتمالی بیماری، نتایج سونوگرافی و ارزیابی پزشک مشخص میشود.
آیا آندومتریوز عمیق همیشه نیاز به جراحی دارد؟
خیر. درمان به محل بیماری، علائم، درگیری اندامهای اطراف، وضعیت باروری و پاسخ به درمانهای قبلی بستگی دارد. بعضی بیماران با درمان دارویی کنترل میشوند و در برخی دیگر جراحی مطرح میشود.
